Buhara Eski Şehir Yürüyüş Rotası: Lyabi Havuz ve Ticaret Kubbeleri

Buhara, araçla değil ayakla gezilen bir şehirdir. Eski şehrin sokakları dar, avluları gizli, çarşı kubbeleri ise tam bir yürüyüşün ortasına çıkıverir. Buhara eski şehir yürüyüş rotası için en iyi başlangıç noktası, ağaçların gölgelediği Lyabi Havuz’dur: buradan çarşı kubbelerine, medreselere ve Kalyan Minaresi’ne doğru kolayca devam edilir. Bu yazıda rotayı sırasıyla ele alıyoruz; her durağın hikâyesini, aralarındaki süreyi, günün hangi saatinde nereye gitmenin daha iyi olduğunu ve akşam atmosferinin neden ayrı bir keyif verdiğini anlatıyoruz.

Buhara Eski Şehir Yürüyüş Rotası Nasıl Planlanır?

Eski şehir, küçük bir alana sığmış yoğun bir tarih katmanıdır. Anıtlar birbirine yakındır; Lyabi Havuz’dan Kalyan Minaresi’ne yürüyerek on beş dakika civarında bir sürede ulaşılır, aradaki yolda ise ticaret kubbeleri ve iki medrese bulunur. Bu yüzden rotayı doğrusal bir çizgi gibi düşünmek, kendinize bir sıra ve süre belirlemek işi kolaylaştırır. Sabah serinliğinde başlayıp öğle sıcağında gölgeli yerlere, akşamüstü tekrar açık alana dönmek, hem yorgunluğu hem sıcağı yönetmenin pratik yoludur.

Rota yaklaşık olarak şöyle akar: Lyabi Havuz ve çevresi, ardından Nadir Divanbegi Medresesi, Kukeldaş Medresesi’nin dışı, ticaret kubbeleri hattı, Uluğ Bey ve Abdülaziz Han medreseleri, Magoki Attari Camii ve en sonunda Poi Kalon Kompleksi. Hepsini ayrıntılı gezmek tüm bir günü alabilir; ama temel görünümü sabit ve zahmetsiz bir şekilde yakalamak üç dört saat yeter. Ziyaret sürelerinin tamamı yaklaşık değerlerdir ve ilginize göre kısalıp uzayabilir.

Yürümeye başlamadan önce küçük bir hazırlık işe yarar: düz tabanlı ayakkabı, şapka, su, güneş kremi ve omuzları kapatan hafif bir üst parça. Kaldırım taşları yer yer düzensizdir, bu nedenle sandalet ya da yüksek topuklu ayakkabılar önerilmez. Bu konudaki ayrıntılar için valiz hazırlığı ve giyim rehberimize bakabilirsiniz.

Lyabi Havuz: Rotanın Başlangıç Noktası

Lyabi Havuz, Tacikçe-Farsça kökenli “Lab-i Hauz” adının günlük kullanımıdır ve “havuz kıyısı” anlamına gelir. Alanın merkezindeki büyük dikdörtgen havuz, Buhara’nın bu tür onlarca su alanından geriye kalan en bilinenidir. Eskiden şehirde çok sayıda havuz varmış; bunlar hem içme suyu deposu, hem de serinlik ve sosyal yaşam alanıydı. Su kaynaklarındaki sağlık sorunları nedeniyle 20. yüzyılda çoğu doldurulmuş, Lyabi Havuz ise korunmuştur.

Havuzun çevresi, asırlık dut ağaçlarıyla çevrelidir. Ağaçların gölgesinde çay içen yerliler, tavla oynayan yaşlılar ve fotoğraf çeken ziyaretçiler birbirine karışır. Havuzun kıyısındaki taş basamaklara oturup suyun ve ağaçların yansımasını izlemek, rotaya başlamadan önce acele etmemeyi öğreten sakin bir moladır. Üç yapı havuzun çevresini çerçeveler: kuzeydeki Nadir Divanbegi Medresesi, doğudaki Nadir Divanbegi Hanikâhı ve batıdaki Kukeldaş Medresesi.

Yöreden bir söylentiye göre havuzun etrafında, geçmişte kervan ve ticaret gündüzleri de gece yaşamı kadar canlıymış. Bugün de çevrede çay bahçeleri, küçük restoranlar ve sokak satıcıları bulunur; bu yüzden Buhara’nın günlük hayatını yakından görmek isteyenler için Lyabi Havuz doğal bir buluşma noktasıdır. Yemek önerilerini Buhara’da ne yenir rehberinde bulabilirsiniz.

Havuzun batısındaki Kukeldaş Medresesi, 16. yüzyıla tarihlenir ve Orta Asya’nın en büyük medreselerinden biri olarak anılır. Adının “süt kardeş” anlamına geldiği, yaptıran vezirin dönemin hanıyla süt kardeşliği bulunduğu anlatılır. Yapının içi bugün ziyaretçilere her zaman açık olmayabilir; ama cephesi, kubbesi ve geniş avlu girişi dışarıdan bile etkileyicidir. Havuzun diğer yüzündeki bu büyük kütle, çevredeki yapıların ölçeğini anlamak için iyi bir kıyas noktasıdır. Akşam ışığı vurduğunda tuğla renkleri bal tonuna döner ve en güzel fotoğraf kareleri burada çekilir.

Havuzun etrafında dolaşırken dut ağaçlarının yaşına dikkat edin. Bazı ağaçların gövdeleri o kadar kalın ve bükülmüştür ki, yüzyılları aşan bir hafıza taşıdıkları hissine kapılırsınız. Yaz aylarında dut meyvesi, kurutulmuş hâlde de Buhara pazarlarının sevilen bir ürünüdür. Çay bahçelerinde minderli kanepelere oturup yeşil çay içmek, rotanın ilk yarım saatine yavaş bir ritim kazandırır.

Nadir Divanbegi Medresesi ve Hanikâh

Havuzun kuzey tarafında, güneş batışında rengi değişen büyük bir cephe yükselir: Nadir Divanbegi Medresesi. Yapı, 17. yüzyılın başlarında dönemin vezirlerinden Nadir Divanbegi tarafından yaptırılmıştır. Divanbegi, havuz çevresinde bir ensemble oluşturmak istemiş, hanikâh ve medreseyi birbirine bakacak şekilde düzenlemiştir. Hanikâh, derviş topluluklarının ibadet ve toplanma yeri olarak tasarlanmış büyük bir yapıdır.

Medresenin cephesinde dikkat çeken bir tasvir vardır: iki güneş yüzlü, uçan kuşlar ve kuş gibi görünen figürler. İslam sanatında canlı figürlerin sınırlı kullanıldığı düşünülürse, bu tasvir Orta Asya’da yerel bir yorumun ve pratik sanatsal özgürlüğün örneği sayılır. Rehberler bu süslemeyi Buhara’nın en çok soru çeken motiflerinden biri olarak anlatır. Kuş figürleri bazen mitolojik bir kuş olan Simurg’a bağlanır; ancak bu yorum kesin değildir.

Anlatılan bir hikâyeye göre Nadir Divanbegi, yapıyı başlangıçta kervansaray olarak planlamış, han ise bunu medrese zannedip ona izin vermiştir. Hikâyenin doğruluğu tarihçiler arasında tartışmalıdır; yine de yapıyı bir medrese olarak kabul edilmesi ve cephesindeki özel süslemeler bu hikâyeyi daha da meşhur etmiştir. Bugün avluda sanat atölyeleri, küçük dükkânlar ve akşamları gösteri yapılan bir alan bulunur.

Hoca Nasreddin Heykeli ve Havuzun Gündelik Yüzü

Havuzun yanında, eşeğinin üzerinde oturan bir adam heykeli göreceksiniz: Hoca Nasreddin. Türk dünyasında fıkralarıyla tanınan bu karakter, Özbekistan’da da Afandi adıyla bilinir ve Buhara ile özdeşleşmiştir. Heykel 20. yüzyılın ikinci yarısında yerleştirilmiştir. Bronz heykelin yüzündeki kıvrak ifade ve eşeğin duruşu, ziyaretçilerin en çok yanında fotoğraf çektirdiği noktalardan biridir.

Heykelin Türk gezginler için ayrı bir anlamı vardır; çünkü fıkralar iki taraf için ortak bir kültürel hafızadır. Rehberiniz size Özbek versiyonlarından birkaç örnek anlatabilir ve aralarındaki benzerlikleri görmek şaşırtıcı olacaktır. Bu tür paylaşılan hafıza için Özbekistan’daki Türk izleri yazımıza göz atabilirsiniz.

Heykelin çevresinde çoğu zaman bir kuyruk oluşur; kalabalıktan kaçınmak için sabahın erken saatlerini ya da akşam geç saatleri tercih edebilirsiniz. Çocuklu ailelerde heykel, eski şehir yürüyüşünün hafif ve neşeli başlangıcıdır. Fotoğraf çekerken çevredeki satıcıları ve yürüyen insanları engellememeye özen göstermek yeterlidir.

Ticaret Kubbeleri: Toki Zargaron, Sarrafon ve Telpak Furuşan

Lyabi Havuz’dan çıkıp eski şehrin ana caddesinde ilerlerken, yolun üzerine yayılmış kubbeli çarşı yapılarıyla karşılaşırsınız. Bunlar, İpek Yolu’nun Buhara’daki ticaret kalbini oluşturan “tok”lar ya da “toki”lerdir. Kubbeli bir çarşı, yaz sıcağında gölge ve serinlik, kışın ise rüzgârdan korunma sağlıyordu. Birkaç sokağın birleştiği kavşaklara yapılan bu kubbeler, tezgâhları ve dükkânları bir arada tutarak ticareti kolaylaştırıyordu.

Rotada üç ana kubbe öne çıkar. Toki Zargaron, kuyumcuların kubbesidir; adı “kuyumcular” anlamına gelir. Toki Sarrafon, sarrafların, yani para değiştiricilerin kubbesidir. Telpak Furuşan ise telpak ya da kalpak satıcılarının, yani başlık yapan ustaların çarşısıdır. Bu üç yapı yaklaşık 16. yüzyıla tarihlenir ve kısa aralıklarla birbirini izler. Yürüyüş yönünüze göre sıra değişebilir; ama her biri ayrı bir mimari kimliğe sahiptir.

Toki Zargaron

Zargaron kubbesinin altında bugün gümüş takılar, bakır eşyalar, seramikler ve el yapımı hediyelikler satılır. Kubbenin iç mimarisine bakınca, birkaç sokağın birleştiği yerde ışığı yukarıdan alan geometrik bir düzen görürsünüz. Dükkânların arasında dolaşırken ustalarla konuşmak, malzemelerin nasıl işlendiğini görmek mümkündür.

Toki Sarrafon ve Telpak Furuşan

Sarrafon kubbesi bir zamanlar para değiştirme işlerinin yapıldığı yerdi; bugün küçük hediyelik dükkânları ve kumaş tezgâhları barındırır. Telpak Furuşan kubbesi ise başlıklarıyla anılır: yün kalpaklar, işlemeli takkeler ve bölgesel şapkalar burada satılır. Hangi kubbede ne bulunacağı zaman içinde değişebilir; dükkân sahipleri de sezona göre mal çeşidini ayarlar.

Bu kubbelerin neden bu kadar önemli olduğunu anlamak için Buhara’nın ticaret geçmişine kısa bir bakış gerekir. Şehir, İpek Yolu kervanlarının uğrak noktalarından biriydi; ipek, halı, altın işlemeli kumaş, deri ve baharat burada el değiştirirdi. Farklı mesleklerin kendi kubbelerinde toplanması, alıcıyı doğru ürüne hızla yönlendirirdi. Bir kuyumcu ile bir başlıkçı aynı kubbenin altında yarışmaz, her biri kendi tezgâhında kendi müşterisini bekler, dolayısıyla pazarda hem düzen hem rekabet birlikte yaşardı. Bu pratik düzen, bugünkü çarşı sokaklarının rotasını okumayı da kolaylaştırır.

Kubbelerin altında yürürken yukarıya bakmayı unutmayın. Tuğla örgüsünün oluşturduğu kemerler ve pencerelerden süzülen ışık, sabah ve öğleden sonra farklı gölge desenleri çizer. Fotoğraf için öğleden sonra ışığı daha sıcak, sabah ışığı ise daha serindir. Bazı dükkânlar yalnızca hediyelik satmakla kalmaz, ustanın çalıştığı atölye köşesini de gösterir; kısa bir sohbetle üretim aşamalarını öğrenmek mümkündür.

Alışveriş yapacaksanız suzani, seramik, baharat ve ipek ürünleri için ayrıntılı bilgi Buhara’da alışveriş ve hediyelik rehberinde bulunur. Daha geniş bir bakış için Zerduz nakışı yazımız el sanatlarının arka planını anlatır.

Medreseler, Camiler ve Poi Kalon’a Doğru

Ticaret kubbelerinden sonra yolun iki yanında yer alan medreseler başlar. Uluğ Bey Medresesi, 1417 civarında inşa edilmiş, Buhara’daki en eski medreselerdendir; tam karşısındaki Abdülaziz Han Medresesi ise daha geç tarihlidir ve çok daha gösterişli süslemeleri ile bilinir. İki yapının yan yana durması, 15. yüzyıldan 17. yüzyıla uzanan bir mimari değişimi aynı sokakta görmek anlamına gelir. Cepheler arasında renk, desen ve işçilik farkını karşılaştırmak keyifli bir oyundur.

Bu bölgede ayrıca Magoki Attari Camii yer alır. Yapı, kısmen çok eski dönemlere uzandığı söylenen bir temel üzerine kuruludur; alçak ve gömülü görünüşü, çevredeki diğer yapılardan ayırır. Adının “attar” yani baharat ve esans satıcılarından geldiği düşünülür; çevrede bir zamanlar bu tür dükkânların yoğun olduğu anlatılır. Yapının içi, zaman zaman halı ve kumaş sergileri için kullanılır.

Rota burada sona yaklaşır: Kalyan Minaresi ve Poi Kalon Kompleksi, kubbelerin ve medreselerin ardından ufku birden kapatır. Kompleksin ayrıntılarını Kalyan Minaresi ve Poi Kalon yazımızda bulabilirsiniz. Ark Kalesi ise biraz daha batıda kalır; yürüyüşü uzatmak isteyenler Ark Kalesi ve İsmail Samani Türbesi yazısına bakabilir.

Aşağıdaki tablo, rotayı sırasıyla ve yaklaşık sürelerle özetliyor.

Yürüyüş Süresi, En İyi Saat ve Akşam Atmosferi

Rotanın tamamı, molalarla birlikte dört ila beş saat sürebilir. Sadece ana görünümleri yakalamak isterseniz üç saat de yeterlidir. Yaz aylarında öğle saatlerinde güneş çok sert olur; ticaret kubbeleri bu saatlerde gölge ve serinlik sunduğu için sıralamayı buna göre ayarlayabilirsiniz. İlkbahar ve sonbaharda ise günün her saati yürüyüşe elverişlidir. Kış aylarında akşam erken karardığı için rotayı öğleye doğru başlatmak mantıklıdır.

Akşam atmosferi ise ayrı bir deneyimdir. Gün batarken Lyabi Havuz’un çevresinde ışıklar yanar, medrese cepheleri sıcak bir tonla aydınlanır ve çay bahçelerinde hareket artar. Turistik saatlerin gerisinde, yerel halkın akşam yürüyüşüne çıktığı bir ritim hissedilir. Bazı akşamlar medrese avlularında müzik ve dans gösterileri düzenlenir; bu tür etkinliklerin günleri ve saatleri değişken olduğu için güncel bilgiyi rehberinizden öğrenmek en doğrusudur.

Gün batımından sonra sokaklarda yürümek genellikle rahat bir atmosferde geçer; yine de her şehirde olduğu gibi çantanızı yanınızda tutmak ve karanlık arka sokaklarda yalnız dolaşmamak makul önlemlerdir. Işıklandırılmış medrese cepheleri ve minarenin gece silüeti, gündüz görmediğiniz yeni bir Buhara sunar. Akşamın en güzel kısmı, havuz çevresinde son bir çay içip bir süre sessizce oturmaktır.

Akşam yemeğini havuz çevresinde ya da arka sokaklardaki küçük lokantalarda yiyebilirsiniz. Özbek pilavı, kebap, samsa ve çay, Buhara akşamının klasik sofrasıdır. Pilav geleneği ve çeşitleri için Özbek pilavı rehberimiz yol gösterici olur. Kalabalık restoranlarda masa için erken gitmek ya da rezervasyon yaptırmak iyi bir fikirdir.

Buhara yürüyüşü için pratik ipuçları

• Kaldırımlar düzensiz ve taş döşeli olduğu için rahat, kaymayan taban tercih edin.
• Dükkânlarda fiyat sormak ve pazarlık yapmak olağandır; ancak bir şey almak zorunda değilsiniz.
• Bazı medresenin avluları dükkânlara dönüştürülmüştür; içeri girmeden önce bakmak yeterli olabilir.
• Fotoğraf çekerken esnafın ve yürüyenlerin yolunu kapatmayın; izin istemek her zaman nazik karşılanır.
• Akşam saatlerinde ışık değişimi hızlıdır; telefonunuzun gece modunu önceden kontrol edin.
• Yürüyüşü Poi Kalon’da bitirmek, sonra yakındaki restoranlarda dinlenmek en uygun düzendir.

Rotada küçük bir not daha: tuvalet ve dinlenme ihtiyacı için çay bahçelerini ve lokantaları kullanmak en kolay yöntemdir, bu yüzden havuz çevresindeki molaları atlamayın. Telefon şarjınız fotoğraf ve harita nedeniyle hızla azalacağından yanınıza küçük bir güç bankası almanız da faydalı olur. Şehirde başka nelerin görülebileceği sorusu için Buhara’da nereler gezilir rehberine bakabilir, şehrin genel tanıtımını ise Buhara gezi rehberinde bulabilirsiniz. Tur seçenekleri için Buhara turları sayfası faydalıdır.

Rotayı Turunuza Nasıl Yerleştirirsiniz?

Özbekistan turlarında Buhara genellikle bir veya iki gece konaklanan bir duraktır. Bu süre içinde eski şehir yürüyüşünü iki parçaya ayırmak çoğu gezgin için rahat bir plandır: ilk gün öğleden sonra ve akşam Lyabi Havuz ile ticaret kubbeleri, ikinci gün sabah Poi Kalon ve Ark. Tek gecelik kısa programlarda bu rotayı sıkıştırarak yapmak da mümkündür; ama çay molaları ve alışveriş için ek zaman ayırmak iyi olur. Hangi yaklaşımın sizin için doğru olduğunu seyahat öncesinde danışmanımızla konuşabilirsiniz.

Ballıca Turizm programlarında eski şehir yürüyüşü genellikle rehber eşliğinde yapılır; böylece kubbelerin hikâyesini, medresenin cephesindeki motifi ve çarşıdaki ustaları yerinde dinlersiniz. Yalnız başınıza gezmek isteyenler de bu rotayı bir harita ve bu yazıdaki sırayla rahatlıkla izleyebilir. Mimarinin genel dilini anlamak için Özbekistan mimarisi rehberini okumak, yürüyüşe ek bir bakış açısı kazandırır.

Ballıca ile Buhara’nın kubbeli çarşılarını, havuz kenarını ve medrese sokaklarını rehber eşliğinde gezmek isterseniz Ballıca Turizm’in Özbekistan turlarını inceleyin.